Kadim kentin kadim halkı: Süryaniler - 6

Mezopotamya'da binlerce yıldır kültürleri ve gelenekleri ile ayakta kalan Süryaniler, Türkiye sınırları içerisinde en yoğun olarak Mardin, Şırnak, Diyarbakır'da yaşamaktaydı. Aynı şekilde Adıyaman, Elazığ ve Batman merkez ile ilçelerinde de Süryani nüfusu bulunuyordu. Günümüzde Süryaniler yoğun olarak Mardin ve Midyat bölgesinde bulunurken, Diyarbakırve Adıyaman'da ibadete açık kiliseler bulunuyor. Şırnak’ta ise Keldani ve Nasturi’lerin tamamı bölgeyi terk etmiş durumda.

13:01:37 | 2019-01-12
-- Adversting 5 --

Ahmet Sümbül

Süryaniler ve Tur Abdin

Mezopotamya'da binlerce yıldır kültürleri ve gelenekleri ile ayakta kalan Süryaniler, Türkiye sınırları içerisinde en yoğun olarak Mardin, Şırnak, Diyarbakır'da yaşamaktaydı. Aynı şekilde Adıyaman, Elazığ ve Batman merkez ile ilçelerinde de Süryani nüfusu bulunuyordu. Günümüzde Süryaniler yoğun olarak Mardin ve Midyat bölgesinde bulunurken, Diyarbakırve Adıyaman'da ibadete açık kiliseler bulunuyor. Şırnak’ta ise Keldani ve Nasturi’lerin tamamı bölgeyi terk etmiş durumda.

 

Değişik kaynaklara göre, Mardin, Batman, Diyarbakır ya da Mardin, Şırnak, Batman illeri ortasında bulunan ve Tur Abdin diye anılan bölge Süryaniler için kutsaldır. Yer aldığı coğrafi bölge tartışmalara konu olsa da, "Tanrı hizmetkarları dağı" ya da "Köleler dağı" diye anılır.

Turu Abdin bölgesinin sınırlarının, Mardin şehrini içine alıp almadığı konusu tartışmalıdır. GetrudeBell, Tur Abdin’i Diyarbakır, Urfa ve Nusaybin’in oluşturduğu üçgenin doğusunda kalan bölge olarak tanımlamıştır. Çevresi kuzey ve doğuda Dicle Nehri, batıda, güneye uzanan Mardin Dağı ve güneydoğuda Cizre ile kuşatılmıştır. Süryani yazar ve rahip Gabriyel Akyüz’e göre bölge coğrafi olarak incelendiğinde kuzey ve doğudan Dicle Nehri ile batı ve güneyden dağlarla çevrilmiş olan bu alan, özel bir bölge olarak adlandırılmaya uygundur ve Mardin, bu coğrafi tanımın içine girer.

 

Süryaniler 3 grupta toplanıyor

 

Türkiye’deki Süryaniler dini karakter yapıları itibarıyla üç grupta toplanabilir. İlk grup, patriklik merkezi Şam’da bulunan ve “Antakya Süryani Ortodoks Patrikliği”ni ifade eden “Süryani Kadim Cemaati”dir. Bunların da İstanbul, Tur Abdin ve Mardin’den oluşan üç Meropolitliği vardır. İstanbul Metropolitliği’nin merkezi İstanbul olup, İstanbul ve Ankara bölgelerini kapsar. Tur AbdinMeropolitliği’nin merkezi Midyat olup, Tura Adin, İdil, ve Nusaybin’le köylerini kapsamaktadır. Mardin Metropolitliği’nin merkezi ise Mardin olup, Diyarbakır, Adıyaman, Malatya ve Elazığ bölgelerini kapsamaktadır. İkinci grup, patrikliği Beyrut’ta bulunan “Süryani Katolik Cemaati”dir. Üçüncü grup ise Protestanlığa geçen “Süryani Protestan Cemaati”dir.

 

Ayakta kalan manastırlar

 

Bölgemizde Süryanilerin en yoğun yaşadığı yer ise Midyat ve Mardin'dir. Buradaki manastır ve kilise sayısı Tüm Türkiye'de bulunanlardan daha fazladır. Halen açık olan ya da kullanılmayan manastırların çoğu Mardin ve Şırnak bölgesinde bulunmaktadır. Dini kurallara uygun olarak ortaklaşa yaşanılan ev anlamına da gelen manastırlar ilk önce Doğu bölgesinde görülmüş, IV. yüzyıldan itibaren de dünyada tüm Hıristiyan bölgelerinde yaygınlaşmıştır.

 

Süryani manastırları, Süryani kültürünün yaşatılmaya çalışıldığı kaleler gibidir. Papazlar, rahipler ve diyakoslar manastırlarda eğitilir. Çocuklarını okula gönderemeyen aileler, okutulmak üzere çocuklarını manastıra bırakırlar. Yazın çocuklar manastırdan ayrılır, onların yerlerini Mardin’den, İstanbul’dan ve Avrupa’dan gelen misafirler doldurur. Vaftiz törenleri de manastırlarda yapılır

 

Mardin'de faal durumdaki Süryani kiliseleri

 

Mardin, ilk asırlardan itibaren Hıristiyanlığı kabul etmiş ve birçok Süryani din adamının yetiştiği bir merkez olmuştur. Bunların arasında patrik,  metropolit ve başka rütbelerden ruhani kişiler yetişmiştir. Mardin, Süryani patrikliğinin makamını koruması ve mezun ettiği baş papazların etkisiyle Hıristiyan aleminde önemli bir yere sahiptir. Mardin'deki önemli kilise ve manastırları şöyle sıralamak mümkün.

 

Kırklar Kilisesi

Kırklar Kilisesi, Mardin’de, Şar Mahallesindedir. Süryani Kadim Ortodoks cemaatine aittir. Yapıya ilişkin olarak VI. yüzyıl tarihi verilmekte ise de yapıda bugüne kadar gelen Şemsilere ait bölüm, yapının daha eskiye gidebileceğine ilişkin işaretler vermektedir.

M.S. 1170 yılında Mardin’de hükmeden Artukoğlu hükümdarlarından Timurtaşoğlu Gazi Necmettin Lebi tarafından Süryanilerin Metropolitlik merkezi olan Kırk Şehit Kilisesi (şu anda Müftülük Merkezi olup Şehidiye Camisi olarak bilinmektedir) ve Mor Tuma Kiliseleri camiye çevrilince Kırk Şehitten gelme olan Kırklar Kilisesinin ismi Mor Behnam ve kız kardeşi Saro Kilisesine ilaveten verilmiştir. Halen halk arasında Kırklar Kilisesi olarak tanınmaktadır.

 

Mor Mihail Kilisesi

Bu kilise Emineddin Mahallesinin güneyinde bulunmakta. Bu kilise bir kule biçimindedir. Bodrum bölümünün bir Şemsi tapınağı olduğu söylenmekte ve bu kısmın tarihi M.S. 189 olarak verilmektedir. Süryani kaynakları ise, kilise tarihini en erken IV. yüzyılın sonlarına götürmektedir. Ancak çan kulesinin

üzerinde yükseldiği burç X. yüzyıla, manastırdaki tonozlu mezar odasındaki mezarlar XII. yüzyıla işaret etmektedir.

 

Şimuni Kilisesi

Mort Şimuni Kilisesi, Mardin Teker Mahallesinde bulunup Mardin surlarının dışında yapılmıştır. Süryani Ortodoks cemaatine aittir. Halen ara sıra kullanılmaktadır. Şehrin surların dışına yayılması ve surların tahrip olmasıyla kilise de şehrin ortasında kalmıştır. Kilisenin yapılış tarihi kesin olarak bilinmemektedir.

 

Mor Petrus ve Pavlus Kilisesi

Mor Petrus ve Pavlus Kilisesi, Mardin’in Gül Mahallesindedir. Süryani Ortodoks cemaatine aittir. 1914 yılında yapılmış olan bu kilise Mardin’de inşa edilmiş en son kilise yapısıdır. Kilisenin dış kapısı üzerinde Süryanice olarak M.S. 1914 yılında Patrik II. Abdullah döneminde Papaz Abdülmesih’in gayretleri ile yapıldığı yazılıdır.

 

Mor Cercis Kilisesi

Mor Cercis Kilisesi, Mardin’in üç km. doğusunda bulunan Eskikale köyündeayakta kalan tek kilisedir. Mor Cercis Kilisesi köyün kuzey batısında bulunmakta olup halen kullanılmaktadır

 

Mor İliyo Kilisesi

Mor İliyo Kilisesi, Mardin merkezden 10 km uzaktaki Çiftlik Köyünün yanında yüksek bir dağın eteğinde kurulmuştur. Kuruluş tarihi belli olmamakla birlikte XII. yüzyılda Mardin Metropoliti Yuhanna tarafından yenilenmiştir. Günümüzde kilise ziyarete ve ibadete açıktır.

 

Deyrul-Zafaran Manastırı

Mardin İli merkezinin 5 km doğusunda yüksekçe bir tepede bulunmaktadır. Süryani Ortodoks cemaatine aittir. Üç yönü dağlık, güneyi açık arazi olup çevresinde bağlar bulunmaktadır. Manastırın ilk yapılış tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte Süryani kaynakları Deyrul-Zafaran Manastırının tarihini İsa’dan

önceki döneme götürmektedirler. Deyrul-Zafaran, çok çeşitli dönemlere tarihlenen yapılardan oluşan büyük bir komplekstir. Deyrul-Zafaran aralıklı olarak birçok kez Süryani Ortodoks patriklerine ev sahipliği yaptığı için Tur Abdin bölgesindeki en önemli manastırlardan biridir.

 

Mor Gabriyel Manastırı (Deyrul-Umur)

Midyat ilçesinin 18 km. güneydoğusunda Cizre yolu üzerinde bulunmaktadır. Manastır miladi 615’ten 1088’e kadar Tur Abdin metropolitlerine ev sahipliği yapmıştır. Bugün Tur Abdin metropoliti yine Mor Gabriyel Manastırında ikamet etmektedir. Manastırın temelleri M.S. 397 yılında Savur’lu Mar Şumil ve Kartmin’li Mar Şamun tarafından atılmış ve inşa edilmiştir. Manastır ilk olarak kurucularının adlarıyla  adlandırılmış ise de daha sonraları M.S. 668 yılında manastırı yöneten metropolit Bakusyan’lı Mor Gabriyel’in adıyla da anılmıştır

 

 

Mor Yakub Manastırı

Midyat’a bağlı Barıştepe Köyünün hemen altında yer alan vadide bulunmaktadır. Mor Yakup Manastırı, M.S. 400 yıllarında Mor Barşabo ve İskenderiyeli bir keşiş olan öğrencisi Mor Yakup’un öldürüldükleri yerde inşa edilmiştir. Mor Yakup önce Diyarbakır oradan da Tur Abdin bölgesine geçmiştir. Mor Yakup’un 421 yılında ölümünden sonra manastır çok önem kazanmıştır.

 

 

55 kilise ve manastır terk edildi

 

Süryanilerin göçüyle birlikte Tur Abdin bölgesinde Midyat, Savur, İdil, Dargeçit, Ömerli, Nusaybin gibi ilçelere bağlı köylerde 55 kilise ve manastır ise terk edilmiş ve ibadete kapanmıştır. Mardin'de günümüzde 20'den fazla kilise ibadete açık bulunurken, 6 manastırda manastır hayatı sürmektedir.

 

Şırnak'ta Keldani ve Nasturiler

 

Tur Abdin bölgesine komşu olan Şırnak’ta İdil ilçesi dışında Süryani  kökenliNasturi veya Keldani Kiliselerine bağlı Hıristiyanlarda bulunmaktaydı yakın zamana kadar. Şırnak merkeze bağlı Kavuncu köyü, Silopi ilçesine bağlı Dereler köyü, Beytüşşebap’a bağlı Cevizağaç ve Kovanköy köyleri, Uludere’ye bağlı Andaç köyünün ve Uzungeçit beldesinin bazı mahalleleri, Uludere merkeze bağlı Onbudak ve Doğan köyleri yakın zamana kadar Keldanilerin ve Nasturilerin yaşadığı yerleşimlerdi.

Göçler ve köy boşaltmalar sonrasında, Şırnak bölgesinde Keldani ve Nasturilerintamamı göç etmiş durumdadır. 1985 genel nüfus sayımı verilerine göre Şırnak ve çevresinde toplam 6 bin 863 Süryani yaşamaktaydı. (Sürecek)

-- Adversting 6 --

 




ETİKET :   Kadim kentin kadim halkı Süryaniler

Tümü