Her sokağı, her duvarı, her suskun köşesi bir anlatının eşiğinde durur. Burada tarih konuşmaz; fısıldar. Ve bu fısıltı, kulak verene yalnız geçmişi değil, insanın kendisini de anlatır. Mezopotamya’nın bu kadim şehri, insanlığın da birikimini, medeniyet yolculuğunu içinde barındırır.
Kara bazalt taşlardan örülmüş surlar, yeryüzünün en uzun şiirlerinden biridir. Her bir taş, bir çağın nefesini taşır. Roma’dan Bizans’a, Artuklular’dan Osmanlı’ya uzanan bu kadim hat, yalnızca savunma değil, aynı zamanda varoluşun da bir kaydıdır. Surların gölgesinde yürürken insan, kendi zamanından çıkar; başka çağların tanığı olur. Çünkü Diyarbakır’da zaman doğrusal değildir; katman katman birikmiştir, Dicle’nin kıyısında uzanan Hevsel Bahçeleri, bu şehrin kalbidir. Toprağın, suyun ve insanın kadim ittifakıdır burası. Bahçelerde yetişen her ağaç, her meyve, geçmişten bugüne uzanan bir sürekliliğin simgesidir. Dicle ise sadece bir nehir değildir; o, anlatıların taşıyıcısıdır. Efsaneleri, ağıtları, sevinçleri ve kayıpları alır, sessizce taşır. Belki de bu yüzden Diyarbakır’da su bile konuşur.
Şehrin merkezinde yükselen Ulu Camii, taşın dile geldiği yerdir. Avlusunda dolaşırken insan, yalnızca bir ibadet mekânında değil, aynı zamanda bir düşünce alanında bulunduğunu hisseder. Farklı dönemlerin izlerini taşıyan mimarisi, çok katmanlı bir kültürel belleğin somutlaşmış hâlidir. Her sütun, her kemer, geçmişin bugüne bıraktığı bir cümledir. Taşlara dokunduğunuzda bin yılların öyküsü dokunmuş olursunuz.
Diyarbakır, edebiyatın da sessiz ama derinlikli bir mekânıdır. Bu şehirde kelimeler ağırdır; çünkü yaşanmışlıkla yüklüdür. Dengbêjlerin sesi, taş duvarlara çarparak yankılanır. Bir aşk hikâyesi, bir göç anlatısı ya da bir ağıt, burada yalnızca anlatılmaz; yaşatılır. Söz, burada bir hafıza biçimidir. Unutmaya karşı bir varoluş seremonisidir surlar. Dar sokaklarda yürürken karşılaşılan her kapı, bir hikâyeye açılır. Kapı tokmaklarının sesi bile farklıdır; kadın ve erkek için ayrı ayrı tasarlanmış tokmaklar, yalnızca mimari bir detay değil, aynı zamanda bir toplumsal kodun ifadesidir. Diyarbakır’da estetik, gündelik hayatın içine sinmiştir; sıradan olan bile anlam yüklüdür.
Bir kahvehanede anlatılan bir hikâye, bir avluda söylenen bir kılam, bir sofrada paylaşılan bir yemek… Hepsi birer kültürel metindir. Diyarbakır, bu anlamda yaşayan bir arşivdir.Ancak bu fısıltılar her zaman huzurlu değildir. Bu şehir, acıyı da taşır: göçleri, ayrılıkları, kayıpları… Tarih, burada yalnızca zaferlerden ibaret değildir. Ama belki de Diyarbakır’ı derin kılan tam da budur: Acıyı estetik bir dile dönüştürebilme gücü. Bir ağıdın içinde saklı olan umut, bir türkünün, bir kelamın kıyısında beliren arkaik huzurla bütünleşir çoğu kez. Diyarbekir halayı, insanı, umudu, inadı, aşkı özetlemeye yeterlidir.
Diyarbakır, insana şunu öğretir: Zaman geçer, ama iz kalır. Ve bu izler, bir şehri şehir yapan en derin anlamdır. Bu yüzden Diyarbakır’a bakmak, yalnızca bir coğrafyaya bakmak değildir; bir belleğe, bir kimliğe, bir varoluşa bakmaktır.Diyarbakır’ın fısıltısı, geceyle birlikte daha da belirginleşir. Gündüzün kalabalığında saklı kalan sesler, gecenin sessizliğinde ortaya çıkar. Sokak lambalarının sarı ışığı bazalt taşların üzerine düşerken, şehir kendi içine doğru çekilir. Bu içe çekiliş, bir suskunluk değil; derin bir anlatıdır. Çünkü Diyarbakır’da gece, hatırlamanın zamanıdır.
Avlulu evlerin içinde, taş duvarların arasına sıkışmış hayatlar vardır. Bu evlerde zaman, saatlerle değil; hikâyelerle ölçülür. Bir annenin tandır başındaki sessizliği, bir çocuğun avluda yankılanan gülüşü, yaşlı bir adamın gözlerinde biriken anılar… Hepsi, bu şehrin görünmeyen metnini oluşturur. Ve bu metin, yazılı değildir; hissedilir.Dengbêjlerin sesi, bu hissin en güçlü ifadesidir. Bir dengbêj söylediğinde, yalnızca bir hikâye anlatmaz; bir halkın belleğini taşır. Her kılam, geçmişten bugüne uzanan bir köprüdür. Söz, burada yalnızca bir iletişim aracı değil; bir varoluş biçimidir. Bu yüzden Diyarbakır’da anlatılan her hikâyeunutmaya karşı, yok olmaya karşı bir gölgedir.
Bu şehirde dil de katmanlıdır. Türkçe, Kürtçe, eskilerde Süryanice… Her biri bu toprakların hafızasında yer etmiş seslerdir. Bu diller birbirine karışmaz; yan yana durur. Ve bu yan yana duruş, Diyarbakır’ın çoğul kimliğinin en güçlü ifadesidir. Çünkü burada farklılık, bir ayrım değil; bir zenginliktir.Dillerin el ele tutuştuğu bir halaydır bu şehir.
Sabah olduğunda şehir yeniden doğar. Dicle’nin üzerinden yükselen hafif sis, sanki gece boyunca anlatılanların üzerini örter. Ama bu örtü bir unutuş değildir; bir korunmadır. Çünkü Diyarbakır’da hiçbir şey kaybolmaz; sadece yer değiştirir. Bugünlerde, sisle karışık sabahlar kendini daha çok hissettirir. Mevsim geçişlerinin özelliğidir bu.
Çocuklar sokaklarda oynamaya başladığında, şehir hafifler. Çünkü çocukların sesi, geçmişin ağırlığını bir anlığına da olsa unutturur. Ama bu unutma, bir kopuş değil; bir dengedir. Diyarbakır, geçmiş ile şimdi arasında kurduğu bu dengeyle var olur.Belki de bu yüzden bu şehir, ne tamamen geçmiştedir ne de bütünüyle bugünde. Diyarbakır, bir eşiktir. Geçmiş ile gelecek arasında, hatırlamak ile unutmak arasında, acı ile umut arasında bir eşik…
Ve o eşikte duran herkes, bir şey öğrenir: Bu şehir, insanın kendine tuttuğu aynadır. Herkes biraz Diyarbekir’dir; Diyarbekir biraz herkes. Diyarbakır bu aynayı saklamaz. Aksine, cesurca gösterir. İçindeki çatlaklarıyla, kırıklarıyla, ışığıyla…
Ve belki de en doğru cümle şudur: Diyarbekir’i Diyarbekir’den dinlemektir doğrusu. Onun için şehre inmek ve ver her mekânla ayrı bir dille konuşmak gerekir, ayrı bir tarihle; ama hep aynı yürekle.