İhlal kararları, milyonlarca avroluk tazminatlar ve mahkeme önünde bekleyen binlerce başvuru, hukukun bağlayıcılığı ile uygulama arasındaki mesafeyi yeniden tartışmaya açtı.
Türkiye'nin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) karşısındaki tablosu, yalnızca hukuki değil, aynı zamanda önemli bir kamu yönetimi ve demokrasi sorunu olarak gündemdeki yerini koruyor.
DEM Parti Mardin Milletvekili Kamuran Tanhan, 19 Kasım'da TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda Dışişleri Bakanlığının 2027 yılı bütçesi görüşülürken Türkiye hakkında verilen AİHM ihlal kararlarına ve bu kararların mali sonuçlarına dikkat çekti.

Tanhan'ın konuşmasında paylaştığı verilere göre, 2026 yılının başı itibarıyla 6 bin 884 başvuruyu kapsayan 94 ayrı ihlal kararı nedeniyle milyonlarca avroluk tazminat ödenmesi kararlaştırıldı. Yalnızca Ekim 2025'te açıklanan iki toplu dosyada Türkiye 881 bin avro, yaklaşık 44 milyon lira tazminata mahkûm edildi.
Tanhan'ın dikkat çektiği bir başka veri ise AİHM önünde bekleyen başvurular. 2026'nın ilk yarısı itibarıyla Türkiye hakkında bekleyen dosya sayısının 22 bin 600'e ulaştığı belirtiliyor.
İHLALLERİN BAŞINDA ADİL YARGILANMA VE ÖZGÜRLÜK HAKKI GELİYOR
Adalet Bakanlığının yayımladığı AİHM istatistikleri de tablonun boyutunu ortaya koyuyor.
2025 yılında Türkiye hakkında verilen 74 kararın 66'sında en az bir hak ihlali tespit edildi. Bu kararların 24'ünde adil yargılanma hakkı, 21'inde kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı ihlal edildi.
İfade özgürlüğü alanında da uzun yıllara yayılan ihlal kararları bulunuyor. Tanhan'ın aktardığı verilere göre, 2002-2025 döneminde Türkiye ifade özgürlüğü ihlalleri nedeniyle AİHM tarafından 432 kez mahkûm edildi.
Bu rakamlar, sorunun yalnızca birkaç münferit davadan ibaret olmadığını, temel hak ve özgürlükler alanında süreklilik taşıyan bir uygulama sorunu bulunduğunu gösteriyor.
ANAYASA'NIN 90. MADDESİ NE DİYOR?
Türkiye'nin AİHM kararları karşısındaki yükümlülüğü yalnızca uluslararası sözleşmelerden kaynaklanmıyor. Anayasa'nın 90. maddesi de bu konuda açık bir hukuki çerçeve çiziyor.
Maddenin son fıkrasına göre, temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası sözleşmelerle kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi durumunda uluslararası sözleşme hükümleri esas alınıyor.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 46. maddesi ise devletlerin, taraf oldukları davalarda AİHM'nin kesinleşmiş kararlarına uyma yükümlülüğünü düzenliyor.
Dolayısıyla mesele, Türkiye'nin kendi hukuk düzeninde kabul ettiği yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediği.
KARAR VAR, YAPTIRIM NEDEN SONUÇ ÜRETMİYOR?
AİHM kararlarının uygulanmasını Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetliyor. Kararların yerine getirilmemesi durumunda Sözleşme'nin 46/4. maddesi kapsamında ihlal prosedürü de işletilebiliyor.
Ancak bu mekanizma otomatik para cezası kesen veya doğrudan tahliye kararı uygulatan bir sistem değil. Devletin yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlamak amacıyla hukuki ve siyasi baskı oluşturuyor.
Osman Kavala dosyası, bu mekanizmanın sınırlarını gösteren örneklerden biri. AİHM'nin ihlal kararına ve 2022 yılında Büyük Daire tarafından verilen karara rağmen kararın gereğinin yerine getirilmemesi, uluslararası denetimin her zaman sonuç alıcı olamadığını ortaya koydu.
Burada temel sorun, ihlalin tespit edilememesi değil, tespit edilen ihlalin ortadan kaldırılmasını sağlayacak etkili ve caydırıcı yaptırımların yeterince sonuç üretmemesi.
TAZMİNAT ÖDEMEK HUKUKSUZLUĞU ORTADAN KALDIRMIYOR
AİHM kararları nedeniyle ödenen tazminatlar kamu bütçesinden karşılanıyor. Yani bu ödemelerin yükünü yalnızca ihlale neden olan kurumlar değil, bütün toplum üstleniyor.
Ancak asıl mesele ödenen paranın miktarı değil.
Bir yurttaşın hakkı ihlal ediliyor, yıllarca süren hukuk mücadelesinin ardından uluslararası mahkeme ihlali tespit ediyor ve devlet tazminat ödüyor. Fakat ihlale neden olan uygulama değişmiyorsa aynı sorun yeniden yaşanabiliyor.
Başka bir ifadeyle, tazminat ödemek hukuksuzluğu sürdürmenin bedeli olarak görülemez. Tazminat mağdurun zararını gidermeye yöneliktir; ihlali ortadan kaldırmanın ve tekrarını önlemenin yerine geçmez.
Para var, hukuksuzluğa devam anlayışı bir hukuk devletiyle bağdaşmaz.
HUKUKUN GÜCÜ KARARLARIN UYGULANMASINDA
Bütçe görüşmelerinde gündeme gelen AİHM verileri, Türkiye'nin yalnızca mali yükümlülüklerini değil, hukuk düzeninin işleyişini de tartışmaya açıyor.
Çünkü Anayasa'nın 90. maddesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 46. maddesi ve AİHM kararları ortadayken sorun artık hukuki düzenlemenin eksikliği değil, mevcut yükümlülüklerin uygulanması.
Bir hukuk devletinde mahkeme kararları tercihe bağlı değildir. Devletin görevi, ihlalin ardından tazminat ödemekle yetinmek değil, ihlale neden olan uygulamayı sona erdirmek, mağdurun hakkını iade etmek ve benzer ihlallerin tekrarlanmasını önlemektir.
Bu nedenle 2027 bütçe görüşmelerinde gündeme gelen rakamların ötesinde yanıt bekleyen asıl soru şu:
AİHM kararları bağlayıcıysa, Anayasa bu yükümlülüğü açıkça güvence altına alıyorsa, hukuksuzluğun devam etmesini önleyecek etkili yaptırımlar neden işletilemiyor?
Hukukun üstünlüğü, ihlalin bedelini ödemekle değil, ihlali sona erdirmekle mümkündür.


