“Gelmiş iken bir habercik sorayım,
Niçin gitmez Yıldız Dağı’nın dumanı?”
Yıldız Dağı’nın gölgesinde, taşlı yollara tutunmuştu Banaz… Rüzgâr yamaçlardan eser, sular önüne çıkan engelleri aşarak yolunu bulurdu. Hayat kendi yatağında akıp giderken; emek verilir, hasat beklenirdi. Ama her emek karşılığını bulmaz, her sofraya bereket düşmezdi. Vergi yükü, geçim derdi ve haksızlıklar köylünün belini bükerdi.
Söylenemeyen sözler birikir, bir gün bir ozanın dilinde yol bulurdu. Pir Sultan Abdal’ın deyişleri, halkın yaşadığı dünyadan ayrı değildi. O, sözüyle o dünyanın içindeydi; inancını, itirazını ve özlemini sazına taşıdı. Sözü bir kez yola çıktı mı, önüne çıkan zamanları aşarak ilerledi.
Yüzyıllar geçti. Ozanın hayatı anlatılmaya, deyişleri söylenmeye devam etti. Yıldız Dağı’nın dumanına yöneltilen soru da hâlâ kulaklarımızda:
Niçin gitmez Yıldız Dağı’nın dumanı?
**
Bir ırmak, doğduğu kaynağın suyundan ibaret değildir. Yol boyunca karışan derelerle büyür; geçtiği topraklardan, kıyısında yaşayanların sevinçlerinden ve acılarından izler taşır. Pir Sultan Abdal’ın deyişleri de yüzyıllardır böyle bir yolculuk içindedir. Onun sesi, kendisinden sonra gelen ozanların nefesiyle çoğalmış; sözleri, farklı kuşakların hafızasında yeniden anlam kazanmıştır.
Bugün Pir Sultan Abdal’a atfedilen her deyişin kime ait olduğunu, hangi tarihte ve hangi koşullarda söylendiğini kesin olarak bilemiyoruz. Sözlü kültür içinde aktarılan şiirler zamanla değişmiş, yeni dizelerle buluşmuş olabilir. Ancak bu belirsizlik, geleneğin taşıdığı anlamı ortadan kaldırmaz. Hangi dizenin ilk kez kimin ağzından çıktığını her zaman ayırt edemesek de hepsi aynı ırmağın damlaları gibi ortak bir kültürel hafızada buluşur. Önemli olan, bu mirası anlamaya çalışırken hem sözün gücünü hem de tarihsel gerçeklerin sınırlarını gözetebilmektir.
Pir Sultan’ın dünyasına girmek için önce onun insan yanına kulak vermek gerekir. Çünkü deyişlerinde yalnızca inanç ve başkaldırı değil, özlem, ayrılık, kırgınlık ve yüreğin taşıyamadığı yükler de vardır. “Ötme bülbül ötme, şen değil bağım” diye başlayan sesleniş, bir bahçenin sessizliğinden daha fazlasını anlatır. Ardından gelen dizelerde insanın kendisini nasıl kaybedebildiğini görürüz:
“Deryadan bölünmüş sellere döndüm,
Ateşi kararmış küllere döndüm,
Vakitsiz açılmış güllere döndüm.”
Bu dizelerde ayrılık, yalnızca birinden uzak düşmek değildir. İnsan, kendi bütünlüğünden de kopabilir; içindeki ateş küle, vaktinden önce açan çiçek de yarım kalmış bir umuda dönüşebilir. Pir Sultan’a atfedilen bu sözlerin gücü, acıyı süsleyerek anlatmasında değil, insanın tanıyabileceği bir hâle dönüştürmesindedir. Onun dünyasında direnç kadar incinmişlik de vardır. Belki de sözlerinin kuşaklar boyunca canlı kalmasının nedenlerinden biri budur: İnsan, kendi yaşadığından bir iz bulur o dizelerde.
Fakat Pir Sultan’ın söz dünyası, insanın yalnızca ne hissettiğiyle sınırlı değildir; neye bağlı kaldığı ve bu bağlılığın sorumluluğunu nasıl taşıdığı da önemlidir. “İkrar verdim bu ikrarı güderim” sözü, verilmiş bir sözün ağırlığını hatırlatır. İkrar, yalnızca bir kez söylenip geride bırakılacak bir ifade değildir. İnsan, sözünü davranışlarıyla da taşımak zorundadır. İnanç ile yaşam arasındaki bağın sınandığı yer tam da burasıdır.
Bu bağlılık, başkasını yargılamaktan önce insanın kendisine dönmesini de gerektirir. Pir Sultan’a atfedilen bir başka deyişteki şu öğüt, bu bakımdan dikkat çekicidir:
“Sen seni gör, elin aybını görme.”
Bu söz, haksızlık karşısında susmayı ya da yanlışlara göz yummayı istemez. Daha çok, başkasının kusurunu dile getirirken kendi payımızı görmezden gelmememizi hatırlatır. İnsan kendi davranışlarını sorgulamadan başkalarının eksiklerini saymaya başladığında, savunduğu değerlerle kurduğu ilişki zayıflayabilir. İkrarın gerçek sınavı da burada başlar: Söylediğimizle yaptığımız arasındaki mesafeyi kapatabilmekte.
Ne var ki insanın inandığı değerlerle yaşamak istemesi, her zaman kolay bir yol açmaz. Bazen karşısına yalnızca kendi kuşkuları değil, onu susturmak isteyen güçler de çıkar. Pir Sultan’a bağlanan deyişlerde kapılar, yollar, zincirler ve dumanlı yollar bu sıkışmışlığın imgeleri olarak belirir:
“Her nereye gitsem yolum dumandır,
Dağlar başı karlı, yâr elden gider.
Zincir boynum sıktı hayli zamandır…”
Burada yolun kapanması, yalnızca bir yere ulaşamamak değildir. İnsanın kendi yönünü belirleme imkânının daralması, sözünün duyulmasını engelleyen koşullar ve ayrılığın yarattığı çaresizlik aynı duygu alanında buluşur. Bu dizeleri tek bir tarihsel olaya indirgemek doğru olmaz. Pir Sultan’ın yaşamına ilişkin bilgiler sınırlıdır; Hızır Paşa ile karşı karşıya gelmesi ve idamına ilişkin anlatıların önemli bir bölümü sözlü gelenek aracılığıyla aktarılmıştır. Yine de bu anlatıların yüzyıllar boyunca yaşaması, toplumun adalet, iktidar ve vicdan arasındaki çatışmayı bu ozanın sözlerinde anlamlandırdığını gösterir.
Bu çatışmanın merkezinde, insanın baskı karşısında neyi bırakıp neyi koruyacağı sorusu durur. “Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan” dizesi, bu soruya verilmiş kararlı bir cevap gibi okunabilir. Ancak bu kararlılığı yalnızca inat olarak görmek de eksik kalır. Burada asıl mesele, insanın kendisinden vazgeçmesi istendiğinde hangi değerleri koruyacağıdır. Her direnç kendi başına haklı olmadığı gibi, her geri adım da korkaklık değildir. Dizenin ağırlığı, kişinin neye bağlı kaldığını ve bu bağlılığın bedelini bilmesinde yatar.
İnsanı ayakta tutan yalnızca kendi kararlılığı da değildir. Dostluk, dayanışma ve birlikte yürüme duygusu da bu yolun parçalarıdır. Fakat Pir Sultan’a atfedilen bazı deyişlerde, insanın en çok ihtiyaç duyduğu anda dostlarının geri çekilmesiyle yaşadığı kırgınlık da duyulur:
“Hani bizim ile lokma yiyenler,
Sen ölmeden ben ölürüm diyenler…”
Birlikte lokma paylaşmak, yalnızca aynı sofraya oturmak değildir; bir bağ kurmak, verilen sözün sorumluluğunu üstlenmektir. Ne var ki zor zamanlar geldiğinde, söz ile davranış arasındaki mesafe açılabilir. Dün aynı sofrada oturanlar bugün uzaklaşabilir; en güçlü görünen bağlılıklar sınandığında sessizlik büyüyebilir. Bu dizelerdeki sızı, yalnızca dostların yokluğundan kaynaklanmaz. İnsanın birlikte kurduğunu sandığı dünyanın bir anda dağılabildiğini görmesinden doğar.
Bu yüzden Pir Sultan’ın sözlerinde yalnızca karşısındaki güçle yaşadığı çatışmayı değil, insan ilişkilerinin kırılganlığını da okumak gerekir. Onu yalnızca başkaldıran bir ozan olarak anmak, şiirlerindeki bu insani derinliği gölgede bırakabilir. Sevmenin, güvenmenin, kırılmanın ve yeniden anlam aramanın da onun dünyasında yeri vardır. Bu yanlarıyla deyişler, geçmişten kalan tarihsel izler olmanın ötesinde, insanın kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkiye tutulmuş bir ayna hâline gelir.
Pir Sultan’ın dünyaya bakışında bir başka soru daha belirir: İnsan, ömrünü neye bağlamalıdır? “Yalan dünya sana bel mi bağlanır” sözü, dünyanın geçiciliğine ilişkin bilinen bir düşünceyi dile getirir. Fakat bu geçicilik, yaşamdan el çekmek anlamına gelmez. Tam tersine, insanın elindeki zamanın ve birlikte yaşadığı insanların değerini yeniden düşünmesine kapı aralar. Geride ne kalacaktır? Sahip olduklarımız mı, başkalarına karşı kurduğumuz üstünlük mü, yoksa yaşarken savunduğumuz değerler mi?
Bu soru, toplumsal yaşama uzandığında daha da anlamlı hâle gelir. Pir Sultan’a atfedilen bir başka deyişte yer alan,
“Bu düzeni kim kurmuş, bizler de bilek,
Cümlenin muradı dünyada cennet”
dizeleri, insanın içinde yaşadığı dünyayı sorgulama isteğini duyurur. Bu sözlerden eksiksiz bir toplumsal program çıkarmak doğru olmaz. Fakat insanların yaşam koşullarının nasıl oluştuğunu sorma, dünyayı olduğu gibi kabul etmeme ve daha yaşanabilir bir hayat arzulama düşüncesi burada kendine yer bulur. “Dünyada cennet” isteği, yalnızca öteki dünyaya ertelenmiş bir umuda değil, bu dünyada insanların nasıl yaşadığına da bakmayı gerektirir.
Pir Sultan Abdal’ın sözleri bugün de bu nedenle okunmaya değer. Çünkü onun mirası, geçmişte yaşanmış bir çatışmanın hatırasına sığmayacak kadar geniştir. İkrar ile davranış arasındaki ilişkiyi, adalet arayışını, dostluğun sınanmasını, insanın kendi kusuruyla yüzleşmesini ve daha iyi bir dünyanın mümkün olup olmadığını düşünmeye çağırır. Bu çağrıyı bugüne taşımak, geçmişi bugünün kavramlarına zorla uydurmak değildir. Aksine, o sözlerin kendi zamanından gelen sesini duymaya çalışırken, bugün bize hangi soruları yönelttiğini de fark etmektir.
Pir Sultan’ın yaşamına ilişkin her ayrıntı kesinleşmiş olmayabilir; ona atfedilen her deyişin de doğrudan kendi kaleminden çıktığını söyleyemeyiz. Fakat onun adı çevresinde oluşan kültürel hafıza, yüzyıllardır söylenen, değişen ve yeniden yorumlanan bir söz geleneğinin taşıyıcısıdır. Bu hafızayı sahiplenmek, her anlatıyı sorgusuzca doğru kabul etmek ya da ozanı kusursuz bir simgeye dönüştürmek değildir. Onun sözlerini, insanlığını ve yaşadığı dünyanın izlerini birlikte düşünmektir.
Bir ırmak, yol boyunca taşıdığı her şeyi aynı biçimde korumaz; kimi izleri kıyısında bırakır, kimi sesleri suyuna katar ve yoluna devam eder. Pir Sultan Abdal’ın deyişleri de kuşaklar boyunca böyle aktı. Bize düşen, bu akışı tek bir yoruma hapsetmek değil, içindeki farklı sesleri duyabilmek ve hangi sözün hangi soruyu bugüne taşıdığını anlayabilmektir. Bir mirasa yaraşır biçimde sahip çıkmak, onu kendi sesimizle örtmek değil, kendi sözlerinin ışığını görünür kılmaktır.
“Hızır Paşa bizi berdar etmeden,
Açılın kapılar Şah'a gidelim,
Siyaset günleri gelip çatmadan,
Açılın kapılar Şah'a gidelim.”
Pir Sultan Abdal’ın, zindan günlerinde darağacını beklerken yazdığı bu sözler karşılığını bulmasa da o halkın yüreğine kazınan baş eğmez bir tutum bırakan bir halk ozanı olarak tarihteki yerini aldı.
Ve Pir Sultan Abdal, ikrarına bağlığını anlatan şu dizlerle haksızlık önünde diz çökmeden dar ağacına yürüdü:
“Koyun beni hak aşkına yanayım
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan
Yolumdan dönüp de mahrum mu kalayım
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan
Kadılar müftüler fetva yazarsa
İşte kement işte boynum asarsa
İşte hançer işte başım keserse
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan
Bir gün mahşer olur divan kurulur
Suçlu suçsuz varsa orda bulunur
Piri olmayanlar anda bilinir
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan
PİR SULTAN'ım arşa çıkar ünümüz
O da bizim ulumuzdur pirimiz
Hakka teslim olsun garip canımız
Dönen dönsün ben dönmezem yolumdan”
