ÖZEL HABER-Mehmet TÜRK
Diyarbakır’ın hafızasında derin izler bırakan 5 Nolu Cezaevi’nde 24-25 Eylül 1996’da yaşanan ve 10 tutuklu ve hükümlünün hayatını kaybettiği olayın üzerinden 30 yıl geçti. 1980 darbesi sonrasında işkence ve kötü muamele iddialarıyla anılan cezaevinin, yaşananların hafızasını yaşatacak bir müze ve kültür merkezine dönüştürülmesi için yürütülen çalışmalarda ise sona gelindi.
Diyarbakır 5 Nolu’da 30 yıl önce neler yaşandı?https://t.co/RJETAtlDqL pic.twitter.com/48Zzn4gTWX
— Güneydoğu Ekspres (@ekspreshaber_) September 25, 2026
24-25 EYLÜL 1996: 5 NOLU’DA KANLI GÜNLER
Diyarbakır’da kamuoyunda “5 Nolu” olarak bilinen E Tipi Kapalı Cezaevi, 24-25 Eylül 1996’da Türkiye tarihinin en ağır cezaevi olaylarından birine sahne oldu.
Cezaevinde siyasi tutuklu ve hükümlülerin aileleriyle gerçekleştirdiği haftalık görüş sırasında, müşahede bölümü ile idare binası arasındaki koridorda arama ve sayım uygulaması nedeniyle tartışma çıktı.
Tartışmanın büyümesi üzerine cezaevine çok sayıda polis ve jandarma ekibi sevk edildi. Müdahalenin ardından çok sayıda tutuklu ve hükümlü ağır şekilde yaralandı.
HAYATINI KAYBEDENLERİN İSİMLERİ UNUTULMADI
Olaylarda Erkan Hakan Perişan, Ahmet Çelik, Ali Rıza Bayuka, Nimet Çakıcı, Rıdvan Bulut, Mehmet Sabri Gümüş, Kadri Demir, Cemal Çam, Hakkı Tekin ve Mehmet Aslan yaşamını yitirdi.
Bazı kaynaklarda, müdahalenin ardından hastaneye sevk edilen ve daha sonra hayatını kaybeden bir kişinin de eklenmesiyle can kaybının 11 olduğu belirtiliyor.
“1981’DEN 1984’E KADAR BÜYÜK VAHŞETLER YAŞANDI”
Diyarbakır 5 Nolu Cezaevi İnisiyatif Grubu üyesi ve cezaevinde 1981-1984 yılları arasında kalan Paşa Akdoğan, 5 Nolu’nun yalnızca bir cezaevi olmadığını, yaşananların Diyarbakır ve bölgenin toplumsal hafızasında önemli bir yer tuttuğunu belirtiyor.
Akdoğan, kendi yaşadıklarını şu sözlerle anlatıyor:
“1981'de cezaevine alındım. 1981'den 1984'ün sonlarına kadar Diyarbakır 5 Nolu Cezaevi'nde kaldım ve orada o acıları yaşayanlardan biriyim.”
Akdoğan, 12 Eylül 1980 darbesinin ardından cezaevinde ağır koşulların yaşandığını belirterek, “1981'den 84'e kadar çok büyük acılar, çok büyük vahşetler yaşandı” ifadelerini kullanıyor.
Akdoğan’ın anlatımına göre, o dönemde cezaevinde kalan çok sayıda tutuklu fiziksel ve psikolojik olarak ağır sonuçlarla karşı karşıya kaldı.
5 NOLU’DA İŞKENCE İDDİALARI YILLARCA TARTIŞILDI
Diyarbakır 5 Nolu Cezaevi, 12 Eylül darbesi sonrasında askeri cezaevi olarak kullanıldığı dönemde işkence ve kötü muamele iddialarıyla gündeme geldi.
1981-1984 yılları arasında yaklaşık 30 kişinin cezaevinde yaşamını yitirdiği belirtilirken, döneme ilişkin resmi soruşturmalarda ölümlerin nedenlerine ilişkin farklı tespitler yer aldı. Bazı eski tutuklu ve hükümlüler ise ölümlerin bir bölümünün işkence sonucu meydana geldiğini savundu.
Cezaevinde kalan bazı kadın tutuklular da yıllar sonra cinsel işkence ve kötü muamele gördüklerini kamuoyuna anlattı.
5 Nolu Cezaevi'nin bu dönemi, kitaplara, belgesellere ve tanıklıklara konu oldu.
MAZLUM DOĞAN, KEMAL PİR, HAYRİ DURMUŞ DA BURADA KALDI
5 Nolu Cezaevi, PKK'nin kurucu ve yöneticileri arasında yer alan bazı isimlerin de tutuklu bulunduğu cezaevi olarak tarihe geçti.
PKK Merkez Komite üyesi olarak anılan Mazlum Doğan, 1982 yılında bedenini ateşe vererek yaşamına son verdi. Kemal Pir ve Hayri Durmuş ise ölüm oruçları sırasında yaşamlarını yitirdi.
PKK'nin kurucu isimlerinden Sakine Cansız da cezaevinde uzun yıllar tutuklu kaldı.
Bu isimlerin yanı sıra çok sayıda siyasi tutuklu ve hükümlü, 1980'li yıllarda 5 Nolu Cezaevi'nde kaldı.
1996 KATLİAMINDA 70’İN ÜZERİNDE GÖREVLİ YARGILANDI
1996 yılında yaşanan olayın ardından adli soruşturma başlatıldı.
Aralarında polis ve jandarma görevlilerinin de bulunduğu 70’in üzerinde kamu görevlisi hakkında “kasten adam öldürme” ve “kasten yaralama” suçlamalarıyla dava açıldı.
Yıllara yayılan yargılama sürecinde bazı sanıklar hakkında hapis cezaları verildi. Dava, uzun süren yargılama ve zaman aşımı tartışmaları nedeniyle de kamuoyunun gündeminde kaldı.
Hayatını kaybedenlerin ve yaralananların yakınlarının başvurusu üzerine konu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne de taşındı. AİHM, 2006 yılında Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin yaşam hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağına ilişkin hükümlerini ihlal ettiğine hükmetti ve tazminata karar verdi.
“1996’DA DA BU SÜREÇ DEVAM ETTİ”
Paşa Akdoğan, 1996 yılında yaşananları da 5 Nolu Cezaevi'nin geçmişinden bağımsız değerlendirmemek gerektiğini belirtiyor.
Akdoğan, olayın görüş sırasında başlayan bir tartışmanın ardından geliştiğini belirterek şunları söylüyor:
“25 Eylül 1996'da da bir olay yaşandı. Görüş sırasında yaşanan bir tartışma sonucu asker ve polisin müdahalesiyle 10 kişi yaşamını yitirdi. Daha sonra hastanede de bir kişi yaşamını yitirmişti.”
Akdoğan, 1996’daki olayın ardından çok sayıda tutuklu ve hükümlünün başka cezaevlerine sevk edildiğini de ifade ediyor.
2022’DE YENİ BİR DÖNEM BAŞLADI
Diyarbakır 5 Nolu Cezaevi, 2022 yılında boşaltılarak Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredildi.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıklamasıyla cezaevinin hafıza müzesine dönüştürülmesi gündeme geldi.
Bu gelişmenin ardından geçmişte 5 Nolu Cezaevi'nde kalan tutuklu ve hükümlüler bir araya gelerek 5 Nolu Cezaevi İnisiyatif Grubu'nu oluşturdu.
Akdoğan, bugün grubun yaklaşık 200 kişiye ulaşan bir yapıya dönüştüğünü belirterek, Avrupa'da ve Türkiye'nin farklı kentlerinde yaşayan eski tutukluların da çalışmalara katıldığını ifade ediyor.
“200 KİŞİ, HAFIZA İÇİN MÜCADELE EDİYOR”
Akdoğan, hafıza müzesinin oluşturulması sürecinde eski tutukluların da sürece dahil olduğunu belirtiyor:
“Şu anda grubun üyesi yaklaşık 200'e yakın, hâlâ hayatta olan arkadaşlarımız var. Avrupa'da olanlar da başka metropol şehirlerde yaşayanlar, kendi bölgemizde yaşayan arkadaşlarımız var.”
Akdoğan'a göre amaç, yalnızca tarihi bir yapıyı restore etmek değil; 5 Nolu Cezaevi’nde yaşananların gelecek kuşaklara doğru aktarılmasını sağlamak.
BAKANLIKLA BİRLİKTE ÇALIŞIYORLAR
Hafıza müzesinin oluşturulması sürecinde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından oluşturulan heyet ile 5 Nolu Cezaevi İnisiyatif Grubu'nun temsilcileri birlikte çalışmalar yürütüyor.
Akdoğan, bakanlık heyetinin yaklaşık 50 kişiden oluştuğunu, inisiyatif grubunun ise 11 kişilik yürütme kurulu aracılığıyla toplantılara katıldığını belirtiyor.
Toplantılarda Diyarbakır Vali Yardımcısı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın ilgili genel müdür ve yetkililerinin de yer aldığını aktaran Akdoğan, çalışmaların hızlı ilerlediğini söylüyor.
“Çalışmalar kanımca süratli bir şekilde devam ediyor. İçeride de zaman zaman gidiyoruz. İncelemelerde bulunuyoruz. Birtakım eksikleri varsa onları kendilerine iletiyoruz.”
5 NOLU’DA RESTORASYONDA SON AŞAMA
Bugün gelinen noktada 5 Nolu Cezaevi'nin restorasyon ve dönüşüm çalışmalarında sona yaklaşıldığı belirtiliyor.
Projeye göre cezaevi kompleksinin üç bloğu Hafıza Müzesi ve sergi alanı, iki bloğu ise büyük bir kütüphane ve kültür merkezi olarak değerlendirilecek.
Cezaevinin istinat duvarları çevresinde de düzenleme çalışmalarının başlatıldığı gözlenirken, demir korkulukların sökülerek çevre bariyerlerinin oluşturulduğu görüldü.
Çalışanların aktardığı bilgilere göre, restorasyonun büyük bölümü tamamlandı. İstinat duvarının yıkılmasıyla birlikte çevre düzenlemesine geçilecek. Bu çalışmaların da tamamlanmasının ardından 5 Nolu Cezaevi'nin müze olarak ziyarete açılması planlanıyor.
“BİZ BU HAFIZANIN YERİNDE YAŞAYANLARIYIZ”
5 Nolu Cezaevi'nin müzeye dönüştürülmesi, yalnızca fiziksel bir restorasyon projesi olarak görülmüyor.
Cezaevinde kalan eski tutuklu ve hükümlüler, müzede yaşananların tanıklıklarla, belgelerle ve dönemin izleriyle gelecek kuşaklara aktarılmasını istiyor.
Akdoğan ve beraberindeki eski tutuklular, bu süreci yakından takip ederek eksiklikleri ilgili kurumlara iletiyor.
5 Nolu Cezaevi'nin kapıları bugün yeniden açılmaya hazırlanırken, amaç geçmişi yeniden üretmek değil; Diyarbakır'ın acı hafızasını görünür kılarak gelecek kuşaklara aktarmak.
Yaklaşık yarım asırlık tarihi boyunca ağır tartışmaların merkezinde yer alan 5 Nolu Cezaevi, şimdi acıların, tanıklıkların ve toplumsal hafızanın buluştuğu bir müze olarak yeni bir döneme hazırlanıyor.
