Müslüman aleminin her yıl büyük bir manevi coşkuyla idrak ettiği Kurban Bayramı, sadece dini bir tatil olmanın ötesinde, kökleri ilk insana kadar uzanan muazzam bir tarihsel geçmişe sahip.
Peki, bugün milyonlarca insanın bir araya gelerek kutladığı bu anlamlı ibadetin asıl tarihi nedir ve bir "bayram" olarak kutlanma geleneği ilk kez ne zaman, nerede başlamıştır?
Kurbanın Tarihi
Hz. Adem'den Hz. İbrahim'e İslam kaynakları ve tarih profesörleri, kurban ibadetinin tarihini üç ana dönüm noktasıyla açıklamaktadır:
İlk İnsan Dönemi (Hz. Adem): Kurban kavramı insanlık tarihiyle yaşıttır. Yeryüzündeki ilk kurban, Hz. Adem’in oğulları Habil ile Kabil’in Allah’a bağlılıklarını göstermek adına sundukları adaklarla başlamıştır.
Gelenekleşme Dönemi (Hz. İbrahim): Günümüzdeki kurban ibadetinin asıl mimarı ve sembolü Hz. İbrahim'dir. Hz. İbrahim’in, oğlu Hz. İsmail’i feda etme imtihanı karşısında gösterdiği eşsiz teslimiyet üzerine Allah tarafından bir koç indirilmiştir. Bu büyük sadakat anısına kurban kesmek, o dönemden itibaren ilahi bir gelenek halini almıştır.
İlk Bayram Kutlaması: Miladi 624 (Hicret'in 2. Yılı)Kurban kesmenin müstakil, organize ve toplu bir "Bayram" olarak ilan edilip kutlanması ise İslamiyet ile birlikte gerçekleşmiştir.
Medine Dönemi Dönüm Noktası: Hz. Muhammed (s.a.v.) Mekke'den Medine'ye hicret ettikten sonra, Medinelilerin eğlendiği iki eski bayramın yerine İslam dini iki yeni bayram ikame etmiştir.
Bunlar Ramazan ve Kurban bayramlarıdır.
İlk Bayram Namazı
Kurban ibadeti, Hicret'in 2. yılında (Miladi 624) zekat ve Ramazan orucu ile aynı dönemde meşru kılınmıştır. Müslümanlar tarihteki ilk Kurban Bayramı'nı bu yıl, hep birlikte bayram namazı kılarak ve kurbanlar keserek kutlamışlardır.
Takvimi Her Yıl Değişiyor
Kurban Bayramı, ay takvimine (Hicri Takvim) göre her yıl Zilhicce ayının 10. gününde başlar ve 4 gün sürer. Güneş takvimine (Miladi Takvim) göre ise her yıl 11 gün öne kayarak tüm mevsimleri ziyaret eder. Milyonlarca Müslüman, 1400 yılı aşkın bir süredir Medine'de başlayan bu köklü geleneği aynı tarihlerde yaşatmaya devam etmektedir.
KURBAN GELENEĞİ HANGİ DİNLERDE VE GELENEKLERDE VAR?
Kurban geleneği başta İslamiyet, Yahudilik, Hinduizm olmak üzere neredeyse tüm ilahi ve antik dinlerde mevcuttur.
Kurban; Tanrı’ya şükran sunmak, günahlardan arınmak veya lütuf dilemek amacıyla insanlık tarihi boyunca çok farklı inanç sistemlerinde yer bulmuştur.
Dinlere ve inanç biçimlerine göre kurban gelenekleri şu şekilde ayrışır:
1. İlahi (Semavi) Dinler
İslamiyet: Günümüzde kanlı kurban geleneğini en aktif ve kitlesel yolla sürdüren dindir.
Diyanet İşleri Başkanlığı tebliğlerine göre her ümmete kurban meşru kılınmıştır. Yılda bir kez Kurban Bayramı'nda ve adak, akika gibi vesilelerle koyun, keçi, sığır ve deve gibi hayvanlar ibadet amacıyla kesilir, etleri ihtiyaç sahipleriyle paylaşılır.
Yahudilik: Kurban ritüeli Yahudilik tarihinin en önemli unsurlarından biriydi. Hz. İbrahim, İshak ve Yakup dönemlerinde devam eden bu gelenek, Kudüs’teki Süleyman Mabedi (İkinci Mabed) yıkılana kadar aktif olarak yapılırdı. Mabed'in M.S. 70 yılında yıkılmasından sonra Yahudilikte kanlı hayvan kurban etme ritüeli tamamen son bulmuştur. Bugün bunun yerine dua, tövbe ve sinagog ibadetleri ikame edilmiştir.
Hristiyanlık: Hristiyan inancında kanlı hayvan kurban etme geleneği yoktur. Bunun nedeni, Hz. İsa’nın çarmıha gerilerek tüm insanlığın günahları için "kendini nihai kurban olarak feda ettiğine" inanılmasıdır. Ancak kiliselerde ekmek ve şarabın paylaşıldığı Evharistiya (Komünyon) ayini, sembolik bir kurban ve anma ritüeli olarak devam eder.
2. Doğu ve Asya Dinleri
Hinduizm: Erken dönem kutsal metinleri olan Vedalar'da kurban en temel ibadetlerden biriydi. Ancak zamanla Hinduizm'in genelinde yaygınlaşan Ahimsa (hiçbir canlıya zarar vermeme) ilkesi ve vejetaryenlik nedeniyle hayvan kurbanı büyük ölçüde terk edilmiştir. Günümüzde Hinduizmin büyük bölümünde Tanrılara çiçek, meyve, tütsü ve süt gibi kansız takdimeler sunulur. Yalnızca bazı Şakti (tanrıça) mezheplerinde (örneğin Nepal'deki Gadhimai festivalinde) nadiren hayvan kurbanına rastlanır.
Şintoizm ve Eski Çin Dinleri: Japonya'nın yerel dini olan Şintoizm ve Eski Çin inançlarında geçmişte hayvan kurbanı yaygındı. Günümüzde ise ritüeller değişerek pirinç, pirinç şarabı, sebze ve meyve gibi cansız yiyecek takdimelerine dönüşmüştür.
3. Antik ve Çok Tanrılı İnançlar
Antik Yunan ve Roma: Tanrıları memnun etmek, savaşlarda zafer kazanmak ya da tarımda bereket sağlamak için boğa, koyun ve keçi gibi evcil hayvanlar ritüellerle kurban edilirdi. Kurbanın yenmeyen kısımları tanrılar için yakılırken, etleri toplu ziyafetlerde yenirdi.
Aztek ve Mayalar: Kolomb öncesi Amerika medeniyetlerinde kurban kültürü çok ileri düzeydeydi. Tanrıların güneşin hareketini sürdürmesi ve evrenin dengesini koruması için sadece hayvanlar değil, yoğun bir şekilde insanlar da kurban edilirdi.
