1937-38 Dêrsim direnişinin öncülerinden Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idam edilişlerinin 89'uncu yıldönümü sebebiyle Ankara, Diyarbakır ve İstanbul’da anma etkinlikleri ve paneller düzenlendi.
ANKARA
Demokratik Aleviler Derneği (DAD) Ankara Şubesi, Ankara Dersimliler Derneği ve Ankara Varto Kültür ve Dayanışma Derneği (VARTO-DER) 1937-38 Dêrsim direnişinin öncülerinden Seyîd Riza ve arkadaşlarının idam edilişlerinin 89'uncu yıldönümü dolayısıyla Tüm Belediye ve Yerel Yönetim Hizmetleri Emekçileri Sendikası (TÜM BEL-SEN) Genel Merkezi toplantı salonunda anma etkinliği düzenlendi.
Çerağ uyandırılarak başlayan etkinlik, müzisyen Hıdır Çelebi'nin deyişleri ile devam etti. Etkinlik, Dêrsim Katliamı ve Seyîd Rizaları anlatan sinevizyon gösterimi ile devam etti.
Ardından düzenlenen panelde Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD) Ankara Şubesi üyesi Avukat Sidal Bayrak, DAD Ankara Şube Eşbaşkanı Mustafa Karabudak ve Ankara Dersimliler Derneği Şube Başkanı Hüseyin Arat konuşmacı olarak yer aldı.
Burada ilk olarak konuşan Arat, katliamın tarihsel arka planı ve devletin politikalarına değindi. Arat, "İsmet İnönü 1935 yılında Doğu Gezisi ve Kürt Raporu hazırlıyor. Bu raporda Dêrsim'e özel bir anlam yüklüyor çünkü Osmanlı'dan beri olan bir sorundan bahsediyor. Bu süreçte Seyîd Riza ile ilgili birçok rapor da hazırlıyor. Dêrsim'in hafızasında yer etmesi gereken 4 Mayıs kararı var. Köylerin boşaltılması ve katliamlar, Bakanlar Kurulu tarafından alınan bu kararla gerçekleştirildi" dedi.
Taleplerini sıralayan Arat, "Seyîd Rıza ve yoldaşlarının mezar yerleri açıklansın. Dêrsim ismi iade edilsin. Devletin arşivleri artık açılsın. Köylerin isimlerini Kürtçe ve Zazakî olarak iade edilmeisni istiyoruz. Seyîd Rıza bizim hafızamızdır, direniş sembolümüzdür. İdama giderken söylediği her cümle boynumuzun borcudur" ifadelerini kullandı.
İdamlara ilişkin hukuki süreci anlatan Sidal Bayrak, bu süreçte ağır insan hakkı ihlalleri yaşandığını, Anayasa'nın ihlal edildiğini belirterek sorumluların cezasızlık politikası ile korunduğunu şu sözlerle ifade etti: "Bugün halâ mezar yerlerinin halâ açıklanmıyor oluşu, bu suçun bir cezasızlık zırhı olarak kullanılıyor"" dedi.
'DEMOKRATİK CUMHURİYETİN HUKUKU OLMALI'
Katliamla hukuki ve siyasi olarak yüzleşmek için Meclis'te bir kanunun çıkarılması gerektiğini ifade eden Sidal Bayrak, "Abdullah Öcalan tarafından başlatılan bu süreçte Kürtler ve Aleviler de cumhuriyete dahil olabilir. Ancak bu Demokratik Cumhuriyet'in bir hukuku olmalı. Bu da Seyîd Rıza şahsında Dêrsim Katliamı ile yüzleşmeyi zorunlu kılmakta. Alevilerin ve Kürtlerin Demokratik Cumhuriyet içerisindeki kabulü, barış içerisinde yaşamak isteyen herkes için hayati bir önemdedir. Kürtlerin, Alevilerin önünde bu süreci örebilme sorumluluğu yatmaktadır" dedi.
'KİMLİK VE İNANCIMIZ İÇİN SÜRECE SARILMAMIZ GEREK'
Son olarak katliam sonrası asimilasyon politikalarının halâ devam ettiğini belirten Karabudak, "Kültür Bakanlığı'na bağlı bir 'Alevi Masası' ile Dêrsim'i köy köy gezerek devlet makbul aleviler yaratma derdinde. Abdullah Öcalan'In başlattığı bir süreç var. Kimliğimize, inancımıza sahip çıkmak için sürece daha sıkı sarılmamız gerekiyor. Buradaki amaç hafızaları tazelemektir. Umarız bu katliamlar bir daha olmaz" diye konuştu.
DİYARBAKIR
Diyarbakır Demokratik Kurumlar Platformu ve Pir Sultan Abdal Kültür Derneği Diyarbakır Şubesi ve Cemevi, Seyîd Rıza ve arkadaşlarının katledilmesinin yıl dönümünde anma etkinliği düzenledi. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Ali Emiri Konferans Salonu’nda gerçekleşen anma etkinliğine çok sayıda kişi katıldı. Etkinlik Musa Dede'nin niyaz duası ve çerağ uyandırması ile başladı. Anma Seyîd Rıza ve yol arkadaşları anısına saygı duruşu ile başladı.
Açılış konuşmasını Türkçe Diyarbakır Pir Sultan Abdal Kültür Derneği ve Cemevi Eşit Başkanı Ayfer Artan, Kürtçesi'ni ise Demokratik Kurumlar Platformu adına Mehmet Vecih Aydoğan yaptı. Ayfer Artan, bugün burada yalnızca Seyîd Rıza ve yol arkadaşlarını anmak için değil; bu toprakların karanlıkta bırakılmak istenen tarihiyle yüzleşmek, hakikati dile getirmek ve adalet talebini yükseltmek için bir arada olduklarını söyledi. 15 Kasım 1937’yi Dêrsim halkının hafızasına kazınmış kara bir tarih olarak değerlendiren Ayfer Artan, “Seyîd Rıza ve yol arkadaşlarının idam edilmesi, yalnızca birkaç insanın yaşamına son verilmesi değil; bir halkın kimliğine, inancına, kültürüne ve iradesine yönelik politikaların en acı örneklerinden biridir. Seyîd Rıza ve yol arkadaşları idam sehpasına götürülürken yalnızca kendi yaşamlarıyla değil, bir halkın onuruyla, kimliğiyle ve geleceğiyle de yüzleşiyorlardı. Oğlu da aynı idam kararının kurbanları arasındaydı. Seyîd Rıza, oğlunun kendisinden önce idam edilmesine karşı çıkarak önce kendisinin asılmasını istedi. Bu talep, yalnızca bir babanın evladını koruma içgüdüsü değildi. Bir halkın önderlerini, kuşaklarını ve geleceğini hedef alan devlet şiddetinin yarattığı tarihsel trajedinin simgesiydi. Bir babayı oğlunun idamına tanıklık etmeye zorlayan bu düzen, bir halkın hafızasında silinmeyecek bir yara açtı” dedi.
Konuşmasının devamında Koçgiri, Zilan, Agiri, Şêx Seîd, Maraş, Çorum, Sivas, Gazi, Suruç, 10 Ekim Gar Katliamı ve Roboskî katliamlarını da hatırlatan Ayfer Artan, bunlarında aydınlatılmadığını söyledi.
TALEPLER SIRALANDI
Ayfer Artan şu talepleri sıraladı:
* Dêrsim’e ilişkin bütün devlet arşivleri, belgeler ve resmî kayıtlar kamuoyuna açılmalıdır.
* Dêrsim’de idam edilenlerin ve katliamlarda yaşamını yitirenlerin mezar yerleri tespit edilmeli, kayıp mezarlar
bulunmalı ve ailelerine teslim edilmelidir.
* Dêrsim’in kayıp kızlarının akıbeti açıklığa kavuşturulmalı; zorla ailelerinden koparılan, kimlikleri ve geçmişleri ellerinden alınan kız çocuklarının hikâyeleri araştırılmalı, yaşayanlara ve ailelerine ulaşılması için gerekli çalışmalar yürütülmelidir.
* Kayıp yakınlarının yıllardır sürdürdüğü hakikat ve adalet arayışı karşılıksız bırakılmamalıdır.
* Dêrsim’de yaşananların tarihsel ve hukuki boyutlarıyla araştırılması için bağımsız bir yüzleşme ve hakikat mekanizması oluşturulmalıdır.
* Seyîd Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerleri açıklanmalı, ailelerinin ve toplumun bu konudaki talepleri karşılanmalıdır.
Son olarak Amed Din Alimleri adına konuşan Mahmut Şık, hak ve adalet uğrunda yaşamını yitirenleri andı.
Konuşmaların ardından Dêrsim Tertelesi'ni konu alan sinevizyon gösterimi yapıldı. Anma programı deyişler ve semah gösterimi ile son buldu.
İSTANBUL
DAD, İstanbul Kadıköy’de bulunan Kiğı-Karakoçan-Adaklı-Yayladere-Yedisu İlçeleri Sosyal Yardımlaşma, Kalkındırma ve Kültür Derneği (KAYY-DER) binasında panel düzenledi. Düzenlenen panelin moderatörlüğünü Şerefnaz Altınsoy yaparken Gazeteci-yazar Ergin Doğru ve İnsan Hakları Derneği (İHD) üyesi avukat Gülseren Yoleri de konuşmacı olarak katıldı.
Konuşmasına Seyit Rıza ve arkadaşlarını anarak başlayan Ergin Doğru, Kürtlerin ve Alevilerin geçmişi doğru bilince çıkaramamasının bugünü ve yarını kurarken sendelemeye yol açtığını söyleyerek, “Geçmişimizi bilmeden sağlıklı bir gelecek kurabilmek mümkün değildir. Çünkü her şey biraz geçmişte gizlidir. Geçmişe takılıp kalmak değil ama sağlıklı bir gelecek oluşturmak istiyorsan önce geçmişini anlayacaksın” dedi. Doğru, Cumhuriyet'in kuruluşunda demokratikleşme ile otoriterleşme arasında bir tercih yapıldığını, Koçgiri'den Şeyh Said'e ve Dersim'e uzanan süreçte tekçi anlayışın hâkim kılındığını belirterek, “Cumhuriyet ya demokratikleşecekti ya otoriterleşecekti. Demokratikleşme aslında bir halklar, inançlar bahçesi olan bu coğrafyanın zenginliği olarak kendini daha da büyütüp geleceğe taşıyacaktı. Ama Bunu tercih ettiler maalesef ve bu tercih bu coğrafyadaki bütün halklara, inançlara büyük bir acı olarak yansıdı. Mesele feodalizm ise niye Dersim'e yöneldiğin gibi Ege'de, Karadeniz'de yönelmedin? Orada feodalizmi çözmeye çalışmadın, tasfiye etmeye çalışmadın. O zaman sorun farklıdır. Çünkü Ege'de, Karadeniz'de, diğer yerlerde o tekçilik anlayışına uygun formatı bir şekilde sağladılar. Ama Dersim ve Kürt coğrafyasında bunu başaramadılar. Bunu başaramadıkları için yok edilmesi gereken yer burasıydı. Son çiviyi burada çakıp burada bitirmek istediler” ifadelerine yer verdi.
‘DAHA FAZLA MÜCADELE ETME MECBURİYETİNDEYİZ’
Yaşananların kaynağının devletin kuruluş değerlerinde aranması gerektiğini vurgulayan Gülseren Yoleri, Seyit Rıza ve arkadaşlarının öldürülmesinin ve mezarlarının gizlenmesinin tek bir olay değil bir sürecin parçası olduğunu, insanlığa karşı suç kapsamında değerlendirilebileceğini belirterek, “Seyit Rıza ve arkadaşlarının öldürülmesi ve cenazelerinin gizlenmesi, mezarlarının gizlenmesi meselesi hem ölüye saygı, insan onuruna saygı hem de yakınlarının yas tutma hakkı da dahil pek çok hakkın ihlal edildiği anlamına geliyor” dedi.
Gülseren Yoleri, onarıcı adalet kavramının önemsizleştirme riski barındıran “artık failler yok”, “kimi cezalandıracağız”, “üzerinden bu kadar zaman geçtikten sonra gelecek adaletin bir önemi yok” gibi sözlerin onarıcı adaletin kapsamını daralttığını, yüzleşmenin ve devlet tarafından dilenecek özrün de bu kapsamda olduğunu söyleyerek, “Biz onarıcı adalet derken burada adalet için yüzleşmeden başlıyoruz ve verilen ya da açılan yaraların kapatılması için işletilmesi gereken mekanizmalardan söz ediyoruz. Bunun için de hakikat ve yüzleşme komisyonlarının kurulması, devlet arşivlerinin açılması, yargısal yüzleşme ve hesap verebilirliğin sağlanması, yine onarıcı adalet adına tanıma ve kabul mekanizmasının işletilmesi gerekiyor” diye konuştu.
