Ortadoğu’da bir taş yerinden oynadığında, sadece bir ülke değil, bütün bölge sarsılır. Eğer Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail, İran’a doğrudan askeri müdahalesinden sonra dini lideri Ali Hamaney’in öldürülmesi, yalnızca bir rejim değişikliği değil, bölgesel fay hatlarının kırılması anlamına da gelir.
Bu durum, askeri bir hamleden çok daha fazlasıdır. Siyasi dengeleri, enerji piyasalarını, mezhepsel gerilimleri ve Kürt meselesini yeniden tanımlar.
Hamaney’in ölümü, İran’da bir ‘güç boşluğu’ doğurabilir. İran sistemi yalnızca bir liderden ibaret değildir.
Devrim Muhafızları, dini kurumlar ve bürokratik yapı çok güçlüdür. Ancak karizmatik ve ideolojik liderliğin ani kaybı, rejim içi klik savaşlarını da tetikleyebilir.
Bu anlamda iki ihtimal üzerinde durmak mümkün, daha fazla sertleşme senaryosu olarak Devrim Muhafızları kontrolü tamamen ele alır, ülke daha militarize bir çizgiye kayar. Çözüme dönük olarak da Merkezi otorite zayıflar, etnik ve mezhepsel fay hatları belirginleşir. İran gibi çok katmanlı bir ülkede ikinci senaryo, zincirleme kırılmalara yol açabilir.
İran, sadece bir ülke değil; bölgesel bir ağın merkezidir. Lübnan’da Hizbullah, Irak’ta Şii milisler, Suriye’de rejim desteği…
Hamaney’in ölümü, bu ağın dağılmasına ya da daha radikal bir çizgiye kaymasına neden olabilir. Irak ve Suriye ilk sarsılacak ülkeler olur. Körfez’de tansiyon yükselir. İsrail kısa vadede ‘tehdit azalıyor’ hissi yaşayabilir. Ancak İran’ın misilleme kapasitesi devreye girerse bölgesel savaş ihtimali çok daha büyür.
İran, dünya enerji piyasasında kritik bir aktördür. Hürmüz Boğazı’nda yaşanacak bir gerilim, petrol fiyatlarını hızla yukarı çeker. Küresel enflasyon artar, enerji maliyetleri yükselir. Bu da beraberinde Avrupa’da enerji krizinin geri gelmesine neden olabilir. Ayrıca, Çin ve Hindistan gibi İran petrolüne bağımlı ülkeler alternatif arayışına girer bu da küresel piyasalarda sert dalgalanmaların yaşanmasına sebep olabilir.
Savaşın ekonomik kazananı genellikle silah sanayi ve enerji spekülatörleri olur. Kaybedeni ise hepimizin malumu olduğu üzere geniş halk kesimleridir.
Peki kazanan kim olur? Savaşlarda ‘net kazanan’ nadirdir. ABD ve İsrail, İran’ın nükleer kapasitesini zayıflatırsa stratejik bir kazanım elde edebilir. Ancak İran’da uzun süreli kaos oluşursa bu durum ters tepebilir. Afganistan ve Irak tecrübeleri gösterdi ki askeri başarı, siyasi istikrar anlamına gelmez. İran rejimi yıkılırsa, geçiş sürecini kim yönetecek? Bu sorunun net cevabı yoksa, zafer ilanı erken olur.
Kürtler bu savaşın neresinde diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Soru da haklı tabi. İran’da milyonlarca Kürt yaşıyor. Ülkenin tüm muhalifleri gibi, en ufak bir durumda ‘idamla’ karşı karşıya kalıyorlar. Nice Kürt, hiç sebepsizce idam edildi orta yerde hem de. Evet, Kürdistan eyaleti var. Var ama Kürdistanlı gibi yaşamak istiyorum dendiğinde, hemen idam. Neyseki merkezi otoritenin zayıflaması, Kürt siyasi hareketleri için bir alan açabilir. Ancak bu alan fırsat kadar risk de barındırır.
Kürtler üç temel etkiyle karşılaşabilirler diye düşünüyorum.
Siyasi fırsat olarak, yerel özerklik ya da federalizm tartışmaları güçlenebilir.
Güvenlik riski açısından, İran iç savaşa sürüklenirse Kürt bölgeleri çatışma alanına dönüşebilir.
Bölgesel baskı olarak, Türkiye ve Irak merkezi yönetimi, sınır güvenliği gerekçesiyle daha sert politikalar izleyebilir.
Bu anlamda, Kürtler açısından mesele, yalnızca İran’ın zayıflaması değil, sonrasında oluşacak düzenin niteliğidir. Hamaney’in ölümü sembolik olarak 1979 sonrası İran düzeninin sonu anlamına gelebilir. Ancak yerine neyin geleceği belirsizdir. Daha milliyetçi ve askeri bir rejim mi? Kontrollü bir reform süreci mi? Yoksa Yugoslavya benzeri parçalanma mı?
Ortadoğu’da her rejim değişimi, domino etkisi yaratır. Bu yüzden bu müdahale, yalnızca İran’ın değil; bölgenin siyasi mimarisinin yeniden yazılması anlamına gelir. Savaşların kazananı çoğu zaman en güçlü olan değil, en az kaybedendir. Bu müdahale gerçekten bir çözüm mü üretir, yoksa Ortadoğu’nun kronik istikrarsızlığına yeni bir perde mi ekler, bilemeyiz? Çünkü bu coğrafyada savaşlar hızlı başlar.
